IDEA EUROPY: Juliusz Słowacki o Polsce, Włoszech i wspólnocie wolnych narodów

Jeśli Europa jest nimfą, Neapol jest jej błękitnymi oczami. Warszawa – sercem. Sewastopol, Azow, Petersburg, Mitawa i Odessa – cierniami pod jej stopami. Paryż jest głową, Londyn – sztywnym kołnierzem, a Rzym – barkami.

Tak Europę wyobrażał sobie Juliusz Słowacki w poemacie Podróż na Wschód, napisanym w 1836 roku. Ten poetycki obraz starego kontynentu był czymś więcej niż literacką metaforą. Zawierał wizję świata, która łączyła wspólną wyobraźnię intelektualną rozciągającą się od Glasgow po Kijów.

Neapol symbolizował marzenie o Europie złożonej z wolnych narodów i niepodległych państw. Nieprzypadkowo. To właśnie tam w 1820 roku wybuchło powstanie przeciwko staremu porządkowi. Choć zostało stłumione przez Austrię, idea przetrwała, a czterdzieści lat później Włochy zjednoczyły się i odzyskały niepodległość.

Dla Słowackiego Warszawa była sercem Europy. Nie dlatego, że leżała w jej środku, lecz dlatego, że miała stać się moralnym centrum kontynentu. Z tej wizji wyrastał polski mesjanizm – przekonanie, że naród polski, niczym „Chrystus narodów”, poprzez własne cierpienie przyniesie Europie wolność, pokój i odrodzenie.

Warto pamiętać, że Polska nie istniała wtedy na mapie. Jej ziemie znajdowały się pod panowaniem Rosji, Prus i Austrii. Dla wielu polskich poetów i myślicieli odzyskanie niepodległości nie było jedynie celem politycznym. Było misją cywilizacyjną.

Paryż pozostawał stolicą europejskiej myśli. Londyn wyznaczał styl i kierunek rozwoju nowoczesnego świata. Rzym symbolizował fundament kultury europejskiej, wyrastającej z tradycji antyku i chrześcijaństwa.

 

A Ukraina?

 

W tej wizji była miejscem przesądzającym o losach całego kontynentu. To właśnie przez ziemie ukraińskie od wieków przechodziły armie, imperia i wielkie konflikty. Kto kontrolował Ukrainę, wpływał również na bezpieczeństwo Europy.

Właśnie z takiego sposobu myślenia narodziła się idea prometeizmu – przekonanie, że wolność narodów Europy Środkowo-Wschodniej jest nierozerwalnie związana z upadkiem imperializmu.

 

To dlatego prometeizm stał się tematem pierwszego numeru Artefact Polska.

 

Niemiecki filozof Martin Heidegger pisał, że istotą poezji jest budowanie świata. Trudno się z nim nie zgodzić. Poezja nie jest wyłącznie sztuką pięknych słów. Potrafi tworzyć nowe wyobrażenia, nowe języki i nowe idee polityczne.

Pozostaje więc pytanie: czy poezja rodzi idee, czy jedynie nadaje im formę?

Być może jedno i drugie.

Słowacki nie stworzył marzenia o wolnej Polsce. Dał mu jednak język, dzięki któremu mogło stać się częścią zbiorowej wyobraźni.

Być może dziś podobnego języka szuka również Ukraina.

A być może już go znalazła.